Ρουτίνα ύπνου: πεδίο αντιπαράθεσης ή ενισχυτική διαδικασία;

March 26, 2021
Comments Off on Ρουτίνα ύπνου: πεδίο αντιπαράθεσης ή ενισχυτική διαδικασία;

*Το άρθρο αποτελεί μέρος και ανάπτυξη της τοποθέτησης της Αθηνάς Δεσύπρη, Ψυχολόγος, M.Sc. , Επιτροπή Ψυχικής Υγείας, Ελληνική Κοινότητα Ανάλυσης Συμπεριφοράς και μέλος του διεπιστημονικού συμβουλίου του προγράμματος “Πιτζάμα Project” που υλοποιεί το ΑμΚΣ ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΠΑΙΖΕΙ, στην ημερίδα που υλοποιήθηκε στις 13 Μαρτίου 2021 στα πλαίσια της Παγκόσμιας Ημέρας Ύπνου (19.03.2021).

 

Ένα από τα γεγονότα που αξίζει να φροντίσουμε στην προσπάθειά μας να διαμορφώσουμε μια ρουτίνα ύπνου για τα παιδιά (δηλαδή, μια συστηματική αλληλουχία βημάτων και δραστηριοτήτων προτού να πέσουμε στο κρεβάτι), με τρόπο που να διασφαλίζει ότι θα απολαύσουμε όλα τα οφέλη που απορρέουν από μία τέτοια διαδικασία, είναι να τη διαφυλάξουμε από τιμωρητικά γεγονότα και να απομονώσουμε τυχόν δυσάρεστα ή δυσφορικά στοιχεία από τη διεργασία της προετοιμασίας για ύπνο.

 

ρουτίνα-ύπνος-παιδιά

Για πολλά χρόνια, οι πιο παραδοσιακές κατευθύνσεις παιδαγωγικής στέκονταν υπέρμαχες στη χρήση αυστηρών μεθόδων προκειμένου να επιτευχθεί η επιδιωκόμενη οριοθέτηση των παιδιών. Έτσι, όλοι έκριναν πως ο καλύτερος τρόπος να ρυθμίσεις τις συνθήκες ώστε να βλέπεις όλο και περισσότερες επιθυμητές συμπεριφορές στα παιδιά (μελέτη, εκπλήρωση υποχρεώσεων, καλή αντιμετώπιση απέναντι στους γονείς κ.ο.κ.) είναι μέσω  θετικής ενίσχυσης, ενώ αντίθετα (και άστοχα!), ο καλύτερος τρόπος να ρυθμίσεις τις συνθήκες ώστε να εξαλειφθούν οι μη-επιθυμητές συμπεριφορές είναι μέσω τιμωρίας.

 

Παρόλα αυτά, τα δεδομένα των τελευταίων δεκαετιών, τόσο από το πειραματικό, όσο και από το εφαρμοσμένο πεδίο ερευνών καταρρίπτουν πλήρως αυτά τα μοντέλα διαπαιδαγώγησης και διαμόρφωσης των συνθηκών, καθώς έχει φανεί επισταμένα πως τιμωρητικές μέθοδοι και αποτρεπτικά γεγονότα, όχι μόνο δεν απομακρύνουν την εκδήλωση των μη- επιθυμητών δράσεων, αλλά πολύ συχνά δημιουργούν μακροπρόθεσμες παρενέργειες και εν τέλει, συμβάλλουν στο να ανακύπτουν περισσότερα προβλήματα από όσα είχαμε εξαρχής να αντιμετωπίσουμε!

 

Γιατί όμως αισθανόμαστε την ανάγκη να επισημάνουμε τους τρόπους με τους οποίους η τιμωρία μας εμποδίζει να χτίσουμε λειτουργικότερες συναρτήσεις ύπνου στην οικογένεια;

Καθώς από τη φύση της, η διαδικασία μιας ρουτίνας ύπνου εμπεριέχει ένα σταθερό και επαναλαμβανόμενο μοτίβο δράσεων, το οποίο χρειάζεται να εκπληρωθεί μέσα σε ένα συγκεκριμένο χρόνο, βασιζόμενο σε συγκεκριμένες δραστηριότητες – αυτή η αλυσίδα γεγονότων έχει όντως μία αρκετά οριοθετημένη και συγκεκριμένη δομή. Το χαρακτηριστικό της αυτό την καθιστά, αυτόματα, ιδιαίτερα «εύθραυστη» σε τιμωρητικές πρακτικές επιβολής ώστε να ολοκληρωθεί γρηγορότερα ή με περισσότερη προσήλωση ή με έμφαση στο πόσο καλό κάνει στα παιδιά – την ώρα που τα ίδια δε δύναται να το συμμεριστούν.

Αλλά ακόμη – και τι εννοούμε με τον όρο «τιμωρία»;

Στην Ανάλυση Συμπεριφοράς, η έννοια της τιμωρίας διαχωρίζεται από εκείνης που χρησιμοποιούμε κατά κόρον στην καθομιλουμένη. Για τους επιστήμονες της προσέγγισης, «τιμωρία» είναι η διαδικασία κατά την οποία είτε παρέχουμε στους άλλους δυσάρεστα, επώδυνα και ενοχλητικά γεγονότα ως επακόλουθα των δράσεών τους, είτε αφαιρούμε από αυτούς κάτι που αγαπούν κι απολαμβάνουν ως συνέπεια μιας συμπεριφοράς τους.

 

Επομένως, η τάση μας να φωνάζουμε στα παιδιά να πάνε για ύπνο νωρίτερα ή να τα απειλούμε ότι άσχημα πράγματα θα ακολουθήσουν εάν επιμένουν να καθυστερούν να πέσουν στο κρεβάτι συνιστά μια τιμωρητική συνθήκη στο πλαίσιο της διαδικασίας ύπνου: καθώς παράγει στο περιβάλλον τους δυσάρεστα στοιχεία (φωνές, ένταση και απειλές) ως συνέπεια της συμπεριφοράς τους να «παραξεχειλώνουν» το διάστημα μετάβασης στο δωμάτιο τους. Αντίστοιχα, η τάση μας να τους αφαιρούμε αγαπημένα αρκουδάκια, κουβέρτες ή άλλα παιχνίδια ή/και να μην περνάμε χρόνο μαζί τους «για καληνύχτα» όταν παρακούν την ολοκλήρωση των βημάτων προ-του-ύπνου είναι επίσης μια τιμωρητική συνάρτηση: εδώ, η τιμωρία έγκειται στη στέρηση αγαπημένων ενισχυτών (παιχνιδιών ή σωματικής εγγύτητας κι επαφής) εξαιτίας της πρότερης συμπεριφοράς τους.

 

Στο πλαίσιο αυτό, αναφορικά με το πολύ κομβικό ζήτημα του παιδικού ύπνου και τα οφέλη που διαπιστωμένα έχει στη γνωστική και βιολογική τους ανάπτυξη, όσο και στην ολοκληρωμένη κοινωνικοσυναισθηματική τους εικόνα, αξίζει να τονιστούν με σαφήνεια οι τρόποι με τους οποίους τιμωρητικές συνθήκες υποσκάπτουν τα τελικά αποτελέσματα της ρουτίνας ύπνου. Όλοι όσοι συστήνουν το χτίσιμο της διαδικασίας της ρουτίνας ως βέλτιστης μετάβασης στον ύπνο, επουδενί δεν έχουν σκοπό να δυσκολέψουν τα οικογενειακά περιβάλλοντα, ανοίγοντας νέα μέτωπα διαμάχης μεταξύ γονέων και παιδιών!

 

Παρόλο λοιπόν που προτείνεται συστηματικά η διαμόρφωση μιας ρουτίνας ύπνου, κρατάμε στο μυαλό μας ότι αυτή δε συνεπάγεται «επιβολής» ή «υπακοής και συμμόρφωσης», αλλά μιας ισορροπίας μεταξύ της προώθησης ενός μοντέλου ρουτίνας και του σεβασμού των επιλογών των παιδιών. Κατά συνέπεια, ενώ η στόχευσή μας είναι η δόμηση ενός μοτίβου ρουτίνας (μιας αλυσίδας δράσεων η οποία αναγκαστικά θα έχει μια οριοθετημένη/συγκεκριμένη δομή), το περιεχόμενο της ρουτίνας αυτής θα αποτελέσει πεδίο συναπόφασης και συμβιβασμού με τα ήδη διαμορφωμένα «θέλω» των παιδιών.

 

Προκειμένου να βοηθηθούμε και οι ίδιοι, ο ασφαλέστερος τρόπος να χτίσουμε βήμα προς βήμα τη διαδικασία αυτή πριν τον ύπνο, είναι χρησιμοποιήσουμε, να εντάξουμε και να εκμεταλλευτούμε τη δύναμη που διαθέτουν ήδη τα αγαπημένα ερεθίσματα κι αντικείμενα των παιδιών μας: παιχνίδια, συναρπαστικές ιστορίες, βιβλία του ενδιαφέροντός τους, οδοντόβουρτσες αγαπημένων ηρώων, χνουδωτές πιτζάμες και σεντόνια λατρευτών χαρακτήρων, μοσχομυριστά αφρόλουτρα και τρυφερά μασάζ που παίρνουν την ένταση της ημέρας, πολύτιμος χρόνος αλληλεπίδρασης με τα πρόσωπα αναφοράς που τα φροντίζουν, αστεία και γλυκά ψιθυριστά λόγια λίγο πριν κλείσουν τα μάτια. Όλα τα παραπάνω και πολλά πολλά ακόμη, διαφορετικά και μεταβλητά ανά παιδί και ανά οικογένεια, αποτελούν σημαντικά στοιχεία που διαθέτουν την κατάλληλη ενισχυτική αποτελεσματικότητα ώστε να χρησιμοποιηθούν ως εργαλεία ρύθμισης του επιδιωκόμενου στόχου: μιας ευχάριστης ρουτίνας ύπνου!

 

Συνοπτικά λοιπόν, ναι, η ρουτίνα περικλείει όρια, αλλά ο τρόπος που αυτή θα διαμορφωθεί κομμάτι – κομμάτι είναι στο χέρι μας: όσο διασφαλίζουμε τη σύμπλευση με τα ενδιαφέροντα των παιδιών και όσο την εξατομικεύουμε στις προσωπικές ανάγκες της δικής μας οικογένειας, τόσο αυξάνουμε τις πιθανότητες να λειτουργήσει υπέρ μας!

 

Δεν ξεχνάμε ότι κάθε μορφής συμπεριφορά που εκδηλώνουν οι ανθρώπινοι οργανισμοί φέρει ένα κόστος δράσεων: εννοώντας πως η κάθε μας δράση απαιτεί ενέργεια και πόρους, ενώ παράγει – έστω και ελάχιστα – ερεθίσματα κόπωσης.

 

  • Άρα υπό αυτή τη σκοπιά, όλες μας οι συμπεριφορές μας κοστίζουν κάτι, δηλαδή τιμωρούνται (είτε επειδή μας κουράζουν, είτε επειδή μας στερούν την ευκαιρία να εκδηλώσουμε μια άλλη συμπεριφορά, προς μία πιο επιθυμητή κατεύθυνση).

 

Όταν, για παράδειγμα, εγγραφόμαστε σε μία υποστηρικτική ομάδα γονέων, η συμπεριφορά μας αυτή, παρότι σίγουρα ενισχύεται θετικά αφού μας προσφέρει διασυνδέσεις και ανακούφιση των παραπόνων μας που τώρα εισακούγονται μέσα σε μια ομαδική – ανακουφιστική διεργασία, φέρει ταυτόχρονα κι ένα κόστος: η εγγραφή μας στην ομάδα, όχι μόνο ενισχύεται, αλλά παράλληλα τιμωρείται, καθώς μας κοστίζει ενέργεια (τη μετάβαση στον τόπο συνάντησης, την περιποίηση μας για να εμφανιστούμε σε κόσμο κ.ο.κ.) και μας δεσμεύει και το απόγευμα της Παρασκευής (όπου θα μπορούσαμε εναλλακτικά να το περνούσαμε πίνοντας ένα ροζέ κρασάκι με φίλες!).  

 

Στην ίδια λογική, όταν εξαναγκάζουμε ένα παιδί να πάει για ύπνο φωνάζοντάς του ή απειλώντας το, τη στιγμή που εκείνο παρακολουθεί την αγαπημένη του σειρά ή απολαμβάνει χρόνο αλληλεπίδρασης με την υπόλοιπη οικογένεια στο σαλόνι, η συμπεριφορά του να κατευθυνθεί προς το κρεβάτι του, τερματίζει τις (δυσάρεστες για το ίδιο) φωνές μας και παράλληλα το αποκόπτει από ό,τι ευχάριστο έκανε πριν. Άρα, δε φτάνει που αναγκάζεται να κάνει κάτι που δεν του αρέσει, αλλά κάνοντάς το, χάνει και κάτι που του δίνει χαρά! Η συνθήκη αυτή εκτοξεύει το λεγόμενο, κόστος δράσεων, για το παιδί κι επειδή αυτό που παράγει τελικά η συμπεριφορά του να μας ακούσει, δε λειτουργεί ως ενισχυτής για το ίδιο, δύσκολα θα καταφέρουμε να θεμελιώσουμε μια υγιή διαδικασία μετάβασης για ύπνο – όταν τη στηρίζουμε σε συναρτήσεις τιμωρίας.

τιμωρία-ύπνος-παιδιά-ρουτίνα

Εάν όμως, έχουμε φροντίσει να ρυθμίσουμε μια όμορφη, δελεαστική και γεμάτη ενδιαφέρουσες δραστηριότητες, ρουτίνα ύπνου, τότε το κόστος δράσεων περιορίζεται: ναι μεν το παιδί ξεκινώντας τα βήματα της βραδινής ρουτίνας «χάνει» προηγούμενα ενισχυτικά γεγονότα (κλείνει τις οθόνες, καληνυχτίζει την ευρύτερη οικογένεια κι αποσύρεται), αλλά μεταβαίνει σε μία άλλη ενισχυτική αλυσίδα δράσεων, η οποία περιλαμβάνει την παραγωγή ευχάριστων γεγονότων για το ίδιο, με τα όσα διασκεδαστικά στοιχεία έχουμε φροντίσει να συμπεριλάβουμε σε αυτήν!

 

Επιλογικά, κατανοούμε πως το παιδί εκείνο για το οποίο η διαδικασία μετάβασης για ύπνο συνιστά μια θετική κι ευχάριστη συνθήκη (επειδή όλα τα ρυθμισμένα συνοδά ερεθίσματα αποτελούν θετικούς ενισχυτές), θα είναι ένα παιδί που θα καταλήξει να τηρεί τη ρουτίνα του και να κοιμάται ξεκούραστα και ποιοτικά, ακόμα και όταν δεν του το επιβάλλει κανείς! Στον αντίποδα, το παιδί που πέφτει στο κρεβάτι με διαμάχες, τερματίζοντας έτσι τις απειλές του περιβάλλοντός του, θα διατηρεί αυτή τη συμπεριφορά μόνο (και μέχρι) να λήξει η απειλή. Εάν μάλιστα στην πορεία, ανακύψει και κάποιος ευκολότερος τρόπος να γλιτώνει την αποτρεπτική τιμωρία (να προσποιείται ότι κοιμάται, να απευθύνεται στον γονέα που λυγίζει στα νάζια του ή να προξενεί χαμό που μας εξαντλεί και τελικά μας κάνει να υποχωρήσουμε στο αίτημά μας), δε θα μας εκπλήξει να φέρεται αντίστοιχα.

ρουτίνα-θετικά-συναισθήματα-ύπνος

 

Οπότε το δίλημμα θετικής ενίσχυσης ή τιμωρίας στην ουσία δεν είναι υπό συζήτηση: και αυτό όχι (μόνο) επειδή στεκόμαστε ηθικά κι επιστημονικά ανώτεροι των τιμωρητικών διεργασιών, αλλά επειδή οι διεργασίες αυτές αποτυγχάνουν και μας εγκαταλείπουν γρήγορα, αφήνοντάς μας «χωρίς εργαλεία».

 

Σε σχέση με τη θετική ενίσχυση που παράγεται αυτόματα μέσω μιας ευχάριστης ρουτίνας ύπνου, η χρήση τιμωρίας για να καταφέρουμε να φτάσουμε στον ποθητό στόχο των ήρεμων νυχτών ευκολότερα ενέχει περισσότερο ρίσκο να μην ευοδωθεί. Τα παιδιά είναι ενεργητικά, πανέξυπνα και με μεγάλη μεταβλητότητα στην επίλυση προβλημάτων: πάντα θα βρίσκουν πιο σύντομους δρόμους να γλιτώνουν τις απειλές, για αυτό και τα ασφαλέστερα, τα προτιμότερα και τα ομορφότερα εν τέλει, μονοπάτια θα είναι πάντοτε εκείνα που διανύονται από μεράκι, γέλια, χάδια και «βροχή» θετικών ενισχυτών!

 

Related Posts